Η Άρνηση των Οθωμανών Νεομαρτύρων
Το 2016, ο Πατριάρχης Κύριλλος έδωσε τηλεοπτική συνέντευξη στην οποία περιέγραψε τη χριστιανική εμπειρία υπό την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά χιλιάδες Νεομάρτυρες (αγίους που μαρτύρησαν υπό οθωμανική κυριαρχία). Αυτά που είπε ο Πατριάρχης Κύριλλος για την εμπειρία τους και αυτά που μνημονεύει η Εκκλησία δεν είναι το ίδιο.
Κάποιοι μπορεί να πουν ότι πρόκειται απλώς για διπλωματία: μια ανακριβής δήλωση που έγινε για πολιτική σκοπιμότητα, όχι θεολογική θέση. Αλλά η Εκκλησία έχει δοξάσει χιλιάδες Νεομάρτυρες ακριβώς επειδή η θυσία τους ήταν αληθινή. Η άρνηση αυτής της θυσίας αντιφάσκει με τη λειτουργική μαρτυρία της ίδιας της Εκκλησίας.
Η Μαρτυρία των Νεομαρτύρων
Η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά χιλιάδες Νεομάρτυρες που υπέφεραν υπό οθωμανική κυριαρχία. Ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης κατέγραψε τους βίους τους στο Νέον Μαρτυρολόγιον, τη θεμελιώδη συλλογή βίων αγίων που μαρτύρησαν υπό τους Οθωμανούς.[1] Αυτοί είναι πνευματικοί μάρτυρες, ανακηρυγμένοι άγιοι από την Εκκλησία και τιμώμενοι στις ακολουθίες της. Ο Άγιος Γεώργιος ο Νεομάρτυς εξ Ιωαννίνων απαγχονίστηκε το 1838 επειδή αρνήθηκε να αρνηθεί τον Χριστό. Η Αγία Ακυλίνα της Θεσσαλονίκης μαρτύρησε το 1764 αφού μεταστράφηκε από το Ισλάμ στον Χριστιανισμό. Ο Άγιος Αχμέτ ο Καλλιγράφος αποκεφαλίστηκε το 1682 επειδή μεταστράφηκε στον Χριστιανισμό. Οι Άγιοι Νεομάρτυρες του Τουρκικού Ζυγού αριθμούν χιλιάδες, όλοι εκτελεσμένοι επειδή αρνήθηκαν να μεταστραφούν στο Ισλάμ.
Το σύστημα του devşirme («φόρος αίματος»), που θεσπίστηκε υπό τον Σουλτάνο Μουράτ Α΄ τον δέκατο τέταρτο αιώνα, αφαιρούσε βιαίως χριστιανόπαιδα από τις οικογένειές τους, τα μετέστρεφε στο Ισλάμ και τα εντάσσε στο σώμα των Γενιτσάρων. Η cizye (τζίζια), κεφαλικός φόρος επί μη Μουσουλμάνων επιβεβλημένος από το Κοράνιο (Σούρα 9:29) και εφαρμοζόμενος καθ’ όλη τη διάρκεια της ισλαμικής κυριαρχίας, τιμωρούσε τους Χριστιανούς που παρέμεναν Χριστιανοί. Εκκλησίες δεν μπορούσαν να κτιστούν ή να επισκευαστούν χωρίς άδεια που σπάνια δινόταν. Οι καμπάνες δεν μπορούσαν να χτυπήσουν. Η χριστιανική μαρτυρία δεν ήταν αποδεκτή κατά Μουσουλμάνων στο δικαστήριο.[2]
Η θυσία τους τιμάται στις λειτουργικές ακολουθίες της Εκκλησίας. Η διαγραφή της αντιφάσκει με την κρίση της ίδιας της Εκκλησίας.
Η Σιωπή Ενώπιον της Πλάνης Είναι Μισανθρωπία
Ο Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής δίδαξε ότι η αλήθεια δεν μπορεί να υπόκειται σε πολιτικό υπολογισμό:
«Μισανθρωπίαν γαρ ορίζομαι έγωγε, και αγάπης θείας χωρισμόν, το τη πλάνη πειράσθαι διδόναι ισχύν εις περισσοτέραν των αυτή προκατειλημμένων φθοράν.»
— Άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής, Patrologia Graeca, Τόμ. 91, στ. 465c· impantokratoros.gr[3]
Τι Είπε ο Πατριάρχης Κύριλλος
Στις 7 Ιανουαρίου 2016, ο Πατριάρχης Κύριλλος έδωσε τη Χριστουγεννιάτικη Συνέντευξή του στο ρωσικό τηλεοπτικό κανάλι «Россия 1» (Ρωσία-1). Ο δημοσιογράφος, Ντμίτρι Κισελιόφ, ρώτησε σε ποιο βαθμό η σύγκρουση στη Συρία αποτελούσε θρησκευτικό πόλεμο. Ο Κύριλλος απάντησε ότι δεν ήταν, και στράφηκε στην ιστορία. Αναγνώρισε τις αναγκαστικές μεταστροφές και την οθωμανική κατάκτηση βυζαντινών εδαφών, και στη συνέχεια σκοπίμως παραμέρισε αυτή τη βία: «если оставить за скобками собственно военные действия… то никогда ничего подобного тому, что сейчас происходит, в исламском мире не было» (αν αφήσουμε εκτός παρενθέσεων τις ίδιες τις στρατιωτικές επιχειρήσεις… τότε ποτέ τίποτα ανάλογο με αυτό που συμβαίνει τώρα δεν υπήρξε στον ισλαμικό κόσμο). Ως απόδειξή του, πρόσφερε αυτή την περιγραφή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας:
Взять даже пример Османской империи. Существовал определенный порядок отношений между религиозными общинами. До сих пор в руках мусульманина-араба — ключи от Храма Гроба Господня. Это все с тех самых турецких времен, когда мусульманин был ответственен за безопасность, за хранение христианских святынь. То есть был выработан такой способ взаимодействия общин, который, конечно, нельзя назвать режимом наибольшего благоприятствования, но люди жили, исполняли свои религиозные обязанности, существовали патриархаты, Церковь существовала.
Πάρτε ακόμη και το παράδειγμα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Υπήρχε μια ορισμένη τάξη σχέσεων μεταξύ θρησκευτικών κοινοτήτων. Ακόμη και σήμερα, τα κλειδιά του Ναού του Παναγίου Τάφου βρίσκονται στα χέρια Μουσουλμάνου Άραβα. Αυτό προέρχεται από εκείνες τις τουρκικές εποχές, όταν ο Μουσουλμάνος ήταν υπεύθυνος για την ασφάλεια, για τη φύλαξη των χριστιανικών ιερών τόπων. Δηλαδή, αναπτύχθηκε ένας τρόπος αλληλεπίδρασης μεταξύ κοινοτήτων, που βεβαίως δεν μπορεί να ονομαστεί καθεστώς μέγιστης εύνοιας, αλλά οι άνθρωποι ζούσαν, εκπλήρωναν τα θρησκευτικά τους καθήκοντα, υπήρχαν πατριαρχεία, η Εκκλησία υπήρχε.
— Πατριάρχης Κύριλλος, Χριστουγεννιάτικη Συνέντευξη στο Россия-1, 7 Ιανουαρίου 2016, http://www.patriarchia.ru/article/97323
Το Trend News Agency τιτλοφόρησε τη συνέντευξη αυθημερόν: «В Османской империи никто не уничтожал христианские меньшинства — Патриарх Кирилл» («Στην Οθωμανική Αυτοκρατορία κανείς δεν εξόντωσε χριστιανικές μειονότητες: Πατριάρχης Κύριλλος»).[4] Οι δημοσιογράφοι που παρακολούθησαν τη μετάδοση άκουσαν τα λόγια του Κυρίλλου ως άμεση άρνηση του χριστιανικού διωγμού.
Το συγκριτικό πλαίσιο έχει σημασία: ο Κύριλλος αντιπαρέβαλλε την οθωμανική εποχή με τον ISIS για να υποστηρίξει ότι η σύγχρονη τρομοκρατία είναι ιστορικά πρωτοφανής. Αλλά η ίδια η σύγκριση αποτελεί το πρόβλημα. Η αφήγησή του δεν παραλείπει απλώς τον οθωμανικό διωγμό· χαρακτηρίζει τους Οθωμανούς Μουσουλμάνους ως προστάτες: «υπεύθυνος για την ασφάλεια, για τη φύλαξη των χριστιανικών ιερών τόπων». Παραδέχτηκε ότι η οθωμανική κυριαρχία «βεβαίως δεν μπορεί να ονομαστεί καθεστώς μέγιστης εύνοιας», και αμέσως μετά παρουσίασε το σύστημα ως λειτουργική συνύπαρξη: «οι άνθρωποι ζούσαν, εκπλήρωναν τα θρησκευτικά τους καθήκοντα, υπήρχαν πατριαρχεία».
Το ίδιο θα μπορούσε να ειπωθεί για τη σοβιετική κυριαρχία: εκκλησίες υπήρχαν, ο κόσμος προσευχόταν, το Πατριαρχείο επιβίωσε. Αλλά ποιος εκ των ευσεβών πιστών θα δεχόταν αυτό ως ειλικρινή περιγραφή της εποχής των Νεομαρτύρων; Η ίδια λογική ισχύει εδώ.
Η Εκκλησία τιμά χιλιάδες Νεομάρτυρες που υπέφεραν και πέθαναν υπό οθωμανική καταπίεση: αναγκαστικές μεταστροφές, εκτελέσεις για άρνηση μεταστροφής στο Ισλάμ, παιδομάζωμα, τζίζια. Το να αποκαλεί τους διώκτες τους «υπεύθυνους για την ασφάλεια» αποτελεί διαγραφή αυτής της καταπίεσης χάριν πολιτικής σκοπιμότητας.
Η συνέντευξη επανεμφανίστηκε τον Απρίλιο του 2021, όταν η κυβέρνηση Μπάιντεν αναγνώρισε επίσημα τη Γενοκτονία των Αρμενίων, φέρνοντας ξανά στο προσκήνιο την περιγραφή της οθωμανικής κυριαρχίας από τον Κύριλλο ως λειτουργική συνύπαρξη.
Αντιμετώπιση Ζημιών, Όχι Ανάκληση
Η αρχική δήλωση μόνη της θα δικαιολογούσε ανησυχία. Αλλά η αντίδραση του Πατριαρχείου τα χειροτέρεψε.
Αντί να επιβεβαιώσει τη μαρτυρία των Νεομαρτύρων, το Πατριαρχείο ισχυρίστηκε ότι το βίντεο «δεν αντικατοπτρίζει τις πραγματικές απόψεις του Πατριάρχη Κυρίλλου», σημειώνοντας ότι είχε προηγουμένως εκφράσει σεβασμό για τα θύματα της Γενοκτονίας των Αρμενίων κατά τη διάρκεια επίσκεψης στο μνημείο του Ερεβάν.[5]
Αυτό δεν είναι διόρθωση αλλά ελιγμός δημοσίων σχέσεων. Μια γνήσια διόρθωση θα κατονόμαζε τι ήταν λάθος: ο Πατριάρχης παρουσίασε την Οθωμανική Αυτοκρατορία ως λειτουργική συνύπαρξη ενώ η Εκκλησία τιμά χιλιάδες Νεομάρτυρες που πέθαναν υπό εκείνη ακριβώς την αυτοκρατορία. Αντ’ αυτού, το Πατριαρχείο επικαλέστηκε μια παλαιότερη επίσκεψη σε μνημείο ως απόδειξη των «πραγματικών απόψεων» του Κυρίλλου, χωρίς να διορθώσει τα δημόσια αρχεία. Ο Πατριάρχης Κύριλλος δεν επιβεβαίωσε ποτέ δημοσίως τη λειτουργική μαρτυρία της Εκκλησίας για τους Νεομάρτυρες. Η δήλωση παρέμεινε ως είχε, η διπλωματική σχέση με την Τουρκία διαφυλάχθηκε, και η μνήμη των μαρτύρων θυσιάστηκε.
Η αποτυχία ανάκλησης αποτελεί την καθοριστική απόδειξη. Μια ανακριβής δήλωση σε ζωντανή τηλεοπτική μετάδοση θα μπορούσε ίσως να συγχωρηθεί. Αλλά όταν αμφισβητήθηκε, δύο φορές, το Πατριαρχείο επέλεξε τον έλεγχο ζημιών αντί της αλήθειας (και αυτό αποτελεί μοτίβο). Αυτό μεταμορφώνει την ανακρίβεια σε σκόπιμη διατήρηση ψεύδους.
Η Ετυμηγορία
Εάν η Εκκλησία ανακήρυξε αγίους τους Νεομάρτυρες επειδή η μαρτυρία τους για τον Χριστό υπό τον οθωμανικό διωγμό έχει σημασία, τότε ένας πατριάρχης που αρνείται αυτόν τον διωγμό αντιφάσκει με την κρίση της ίδιας της Εκκλησίας. Η διδασκαλία του Αγίου Μαξίμου, που εκτέθηκε ανωτέρω, ότι η υποστήριξη της πλάνης είναι «μίσος προς τον άνθρωπο», ισχύει εδώ με πλήρη ισχύ. Η παρουσίαση της οθωμανικής κυριαρχίας ως πρότυπου συνύπαρξης, ενώ χιλιάδες άγιοι πέθαναν αντιστεκόμενοι στον εξαναγκασμό μεταστροφής, αποτελεί κακή διπλωματία, και κατά τα λόγια του Αγίου Μαξίμου του Ομολογητή, «αποστασία από τη Θεία αγάπη».
Οι Νεομάρτυρες δεν συμβιβάστηκαν με την αλήθεια για τη δική τους επιβίωση. Ο Πατριάρχης Κύριλλος συμβίβασε τη μνήμη τους για μια διπλωματική σχέση. Με ποια βάση, λοιπόν, συνεχίζουν οι πιστοί Ορθόδοξοι να μνημονεύουν πατριάρχη που σβήνει τη μαρτυρία των ίδιων των αγίων της Εκκλησίας;
Νικόδημος ο Αγιορείτης, Νέον Μαρτυρολόγιον (Βενετία: Νικόλαος Γλυκύς, 1799)· ανατ. Αγιορειτικά Ανάλεκτα 3 (Άγιον Όρος: Αγιορείτικη Εστία, 2009). Η συλλογή καταγράφει τους βίους 85+ Νεομαρτύρων από το 1330 έως το 1796, συμπεριλαμβανομένων των Αγίων Γεωργίου του Νεομάρτυρα, Ακυλίνας και Αχμέτ του Καλλιγράφου. Συνεπιμέλεια με τον Άγιο Μακάριο Κορίνθου. ↩
Για το παιδομάζωμα, τη τζίζια και το νομικό πλαίσιο που διέπει τους Χριστιανούς υπηκόους υπό οθωμανική κυριαρχία, βλ. Halil Inalcik, The Ottoman Empire: The Classical Age, 1300–1600, μτφρ. Norman Itzkowitz και Colin Imber (Λονδίνο: Weidenfeld and Nicolson, 1973· ανατ. Phoenix, 1994). Για το απαράδεκτο της χριστιανικής μαρτυρίας κατά Μουσουλμάνων στα οθωμανικά δικαστήρια ειδικότερα, βλ. Najwa Al-Qattan, “Dhimmis in the Muslim Court: Legal Autonomy and Religious Discrimination”, International Journal of Middle East Studies 31, αρ. 3 (1999): 429–444. ↩
Πρωτότυπο ελληνικό: «Μισανθρωπίαν γαρ ορίζομαι έγωγε, και αγάπης θείας χωρισμόν, το τη πλάνη πειράσθαι διδόναι ισχύν εις περισσοτέραν των αυτή προκατειλημμένων φθοράν.» ↩
Το Trend News Agency τιτλοφόρησε το ρεπορτάζ: «В Османской империи никто не уничтожал христианские меньшинства — Патриарх Кирилл.» Βλ. https://ru.trend.az/world/turkey/3414147.html. Η συνέντευξη επανεμφανίστηκε ευρέως τον Απρίλιο 2021 μετά την αναγνώριση της Γενοκτονίας των Αρμενίων από τις ΗΠΑ. ↩
Τον Ιανουάριο του 2016, ο εκπρόσωπος του Πατριαρχείου π. Αλέξανδρος Βόλκοφ δήλωσε ότι ο Πατριάρχης Κύριλλος «δεν αρνήθηκε τη γενοκτονία των Αρμενίων του 1915» και ότι «η θέση της Εκκλησίας μας για τη γενοκτονία των Αρμενίων έχει εκφραστεί επανειλημμένα και σαφώς σε πολυάριθμες δηλώσεις και μηνύματα του Πατριάρχη», επαναδιατυπώνοντας τα λόγια του Κυρίλλου ως αναφερόμενα μόνο σε περιόδους «σχετικής ασφάλειας και σταθερότητας στη ζωή των θρησκευτικών μειονοτήτων». Βλ. RFE/RL Armenian Service, https://www.azatutyun.am/a/27481804.html. Όταν το βίντεο επανεμφανίστηκε τον Απρίλιο 2021, το Πατριαρχείο δήλωσε ότι «δεν αντικατοπτρίζει τις πραγματικές απόψεις του Πατριάρχη Κυρίλλου», επικαλούμενο την επίσκεψή του το 2010 στο μνημείο του Ερεβάν. Βλ. Helleniscope, https://www.helleniscope.com/2021/05/01/patriarch-of-moscow-the-ottoman-empire-did-not-exterminate-the-christian-minorities-video/. Καμία επίσημη διόρθωση ή ανάκληση δεν εκδόθηκε σε καμία από τις δύο περιπτώσεις. ↩