Μουσουλμάνοι και Ορθόδοξοι Προσεύχονται στον Ίδιο Θεό

Το Μέρος Ι τεκμηρίωσε τον οικουμενισμό του Πατριάρχη Κυρίλλου με τη Ρώμη. Τα τέσσερα ακόλουθα κεφάλαια εξετάζουν ένα ευρύτερο μοτίβο: την αντιμετώπισή του των μη ορθοδόξων θρησκειών ως κατεχουσών θεία αλήθεια, έγκυρη προσευχή και σωτηριολογική χάρη.

Κάποιοι μπορεί να απορρίψουν τη συνάντηση του Πατριάρχη Κυρίλλου με τον Πάπα και τις σχετικές χειρονομίες του στα προηγούμενα κεφάλαια ως δευτερεύοντα ζητήματα. Φυσικά, σκέπτονται διαφορετικά από τους αγίους, οι οποίοι δεν είδαν αυτά τα πράγματα ως μικρά ζητήματα.

Ωστόσο, αυτά που ακολουθούν θα είναι δυσκολότερο να απορριφθούν: από το 2011 μέχρι σήμερα (2025), ο Πατριάρχης Κύριλλος έχει κάνει επανειλημμένες θετικές δηλώσεις για το Ισλάμ και τους Μουσουλμάνους.

Πριν εξετάσουμε τις δηλώσεις, οι πιστοί πρέπει να κατανοήσουν την ορθόδοξη διδασκαλία για το Ισλάμ και τη σωτηρία.

Α. Τι διδάσκουν οι άγιοι για το Ισλάμ και τη σωτηρία

Ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός για το Ισλάμ ως αίρεση

Οι Ορθόδοξοι Πατέρες δεν αντιμετώπισαν το Ισλάμ ως απλώς μια άλλη «παράδοση» που απευθύνεται στον ίδιο Θεό με διαφορετικό τρόπο. Το αναγνώρισαν ως αίρεση που αρνείται την Τριάδα και την Υιότητα του Χριστού.

Ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός (676–749), γράφοντας ενώ ζούσε υπό μουσουλμανική κυριαρχία, χαρακτήρισε το Ισλάμ ως αιρετικό πρόδρομο του Αντιχρίστου:

Ἔστι δὲ καὶ ἡ μέχρι τοῦ νῦν κρατοῦσα λαοπλανὴς θρησκεία τῶν Ἰσμαηλιτῶν πρόδρομος οὖσα τοῦ ἀντιχρίστου. […] ψευδοπροφήτης αὐτοῖς ἀνεφύη Μάμεδ ἐπονομαζόμενος, ὃς τῇ τε παλαιᾷ καὶ νέᾳ διαθήκῃ περιτυχών, ὁμοίως ἀρειανῷ προσομιλήσας δῆθεν μοναχῷ ἰδίαν συνεστήσατο αἵρεσιν.

— Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, Περί Αιρέσεων, Κεφ. 101, «Περί Ισμαηλιτών», http://orthodoxinfo.com/general/stjohn_islam.aspx^[1]

Ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός μας λέει ότι το Ισλάμ, και κατ’ επέκταση όλοι οι Μουσουλμάνοι, υιοθέτησαν αίρεση.

Ο Άγιος Συμεών Θεσσαλονίκης, γράφοντας έξι αιώνες αργότερα, επιβεβαίωσε την ίδια κρίση:

Θεὸν μὲν ὁμολογοῦσιν, εἶναι ὅμως παντάπασιν ἄθεοι, καθὼς ἦσαν καὶ τὸ πρότερον· ἐπειδὴ δὲν γνωρίζουν τὸν ἀληθινὸν Θεόν, μήτε ὁμολογοῦσι τὸν ἄναρχον Πατέρα τοῦ ζῶντος Λόγου, τὸν ἀγέννητον, τὸν πανταίτιον, τὸν ἀεὶ ὄντα, τὸν Γεννήτορα τῆς ζώσης σοφίας, τοῦ Μονογενοῦς, καὶ ἀσωμάτου Υἱοῦ, τὸν προβολέα τῆς ἀληθινῆς ζωῆς, τοῦ ζωοποιοῦντος καὶ ἁγιάζοντος τὰ πάντα ἀγαθοῦ, καὶ Ἁγίου Πνεύματος. Ἀθετοῦν οἱ παράφρονες τὸν ἀσώματον Υἱόν, καὶ Λόγον τοῦ Θεοῦ, καὶ τὸ ἐξ αὐτοῦ τοῦ Θεοῦ θεῖον, καὶ ζωοποιόν Πνεῦμα.

— Άγιος Συμεών Θεσσαλονίκης, Κατά πασῶν τῶν Αἱρέσεων, Κεφ. 14: «Κατὰ Μουσουλμάνων», Τὰ Ἅπαντα 1862, σελ. 27^[2]

Παρά την ομολογία τους ότι ο Θεός υπάρχει, οι Μουσουλμάνοι παραμένουν άθεοι με την ορθόδοξη έννοια επειδή αρνούνται την Τριάδα.

Σημαντική σημείωση: Ο Άγιος Συμεών αναφέρεται στους Μουσουλμάνους ως «Εθνικούς» (Ἐθνικοί) παραπάνω και σε ολόκληρο αυτό το κεφάλαιο, όπως σημειώνουν οι μεταφραστές, επειδή θεωρούνταν ευρέως ειδωλολάτρες.

Η Αγία Γραφή επίσης απαγορεύει τον θρησκευτικό συγκρητισμό και την κοινή θρησκευτική πράξη:

Μὴ γίνεσθε ἑτεροζυγοῦντες ἀπίστοις· τίς γὰρ μετοχὴ δικαιοσύνῃ καὶ ἀνομίᾳ; τίς δὲ κοινωνία φωτὶ πρὸς σκότος; τίς δὲ συμφώνησις Χριστῷ πρὸς Βελίαλ; ἢ τίς μερὶς πιστῷ μετὰ ἀπίστου; τίς δὲ συγκατάθεσις ναῷ Θεοῦ μετὰ εἰδώλων; ὑμεῖς γὰρ ναὸς Θεοῦ ἐστε ζῶντος, καθὼς εἶπεν ὁ Θεὸς ὅτι ἐνοικήσω ἐν αὐτοῖς καὶ ἐμπεριπατήσω, καὶ ἔσομαι αὐτῶν Θεός, καὶ αὐτοὶ ἔσονταί μοι λαός.

— Β΄ Κορινθίους 6:14–16^[3]

Η Σύνοδος Κωνσταντινουπόλεως (1180): Ο Αλλάχ δεν είναι ο Θεός της Αγίας Γραφής

Πέρα από τους μεμονωμένους Πατέρες, η Εκκλησία μίλησε εν συνόδω για αυτό το ζήτημα:

Η Γενική Σύνοδος στην Κωνσταντινούπολη το 1180 σχετικά με τον Θεό του Μωάμεθ αποφάνθηκε ότι ο Αλλάχ είναι τελείως άσχετος με τον Θεό της Αγίας Γραφής. Ο Αλλάχ επινοήθηκε από τον Μωάμεθ, ο οποίος παρερμήνευσε την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη.

— Ιερομάρτυρας Δανιήλ Σύσοεφ, Islam: An Orthodox Perspective, σ. 21

Αυτό είναι συνοδική απόφαση. Η Εκκλησία έχει ήδη μιλήσει: ο Θεός που περιγράφεται στο Κοράνι δεν είναι ο Θεός του Αβραάμ, του Ισαάκ και του Ιακώβ. Όσοι ισχυρίζονται το αντίθετο απλώς αντιφάσκουν με την κρίση της Εκκλησίας.

Ο Άγιος Κυπριανός και η ομόφωνη πατερική μαρτυρία

Η Ορθόδοξη Εκκλησία και οι Πατέρες μας ομόφωνα δίδαξαν ότι η σωτηρία βρίσκεται μόνο μέσα στην Ορθόδοξη Εκκλησία. Συνεπώς, η ιδέα ότι οι Μουσουλμάνοι λατρεύουν τον ίδιο Θεό με τους Ορθόδοξους Χριστιανούς δεν είναι μόνο ψευδής, αλλά υπονομεύει εμμέσως αυτήν την αρχή.

Ο Άγιος Κυπριανός Καρχηδόνος (†258), γράφοντας τον τρίτο αιώνα, θέσπισε την θεμελιώδη αρχή γνωστή ως extra ecclesiam nulla salus (εκτός Εκκλησίας δεν υπάρχει σωτηρία):

Εκείνος που εγκαταλείπει την Εκκλησία του Χριστού δεν επιτυγχάνει τα βραβεία του Χριστού. Είναι ξένος· είναι βέβηλος· είναι εχθρός. Δεν μπορεί πλέον να έχει τον Θεό Πατέρα, εκείνος που δεν έχει την Εκκλησία Μητέρα.

— Άγιος Κυπριανός Καρχηδόνος, Περί της Ενότητος της Καθολικής Εκκλησίας, §6, στο Ante-Nicene Fathers, τόμ. V (διαθέσιμο διαδικτυακά στο New Advent). https://www.newadvent.org/fathers/050701.htm

Ο Άγιος Ειρηναίος Λυώνος (†202), λιγότερο από έναν αιώνα μετά τον θάνατο του τελευταίου αποστόλου, δίδαξε το ίδιο:

Αὐτή (ἠ Ἐκκλησία) εἶνε ἡ θύρα τῆς ζωῆς, ἐνώ ὅλοι οἱ ἄλλοι εἶνε κλέπτες καί λῃσταί. Γι’ αὐτόν τό λόγο πρέπει ὁπωσδήποτε νά τούς ἀποφεύγωμε…Γιά τούς ἀπίστους, ὅμως, καί τούς τυφλούς αὐτοῦ τοῦ αἰῶνος θά ἀκούσωμε ὅτι δέν θά κληρονομήσουν τό μέλλοντα αἰῶνα τῆς ζωῆς.

— Άγιος Ειρηναίος Λυώνος, Ἔλεγχος καὶ Ἀνατροπὴ τῆς Ψευδωνύμου Γνώσεως, Βιβλίο III, Κεφ. 4, §1· Κεφ. 7, §2. Ἅγιος Εἰρηναῖος Λουγδούνου, Εἰσαγωγή – Μετάφραση – Σχόλια ὑπὸ Εἰρηναίου Χατζηεφραιμίδη, Δ.Θ., Ἀρχιμανδρίτου (Θεσσαλονίκη: 1991). https://www.newadvent.org/fathers/0103304.htm^[4]

Οι Ορθόδοξοι Χριστιανοί δεν καλούνται να κρίνουν τη σωτηρία μεμονωμένων προσώπων, ακόμη και εκείνων που βρίσκονται εκτός της σωτηριολογικής πίστης της Ορθοδοξίας. Ωστόσο, η Εκκλησία ποτέ δεν δίδαξε ότι η σωτηρία είναι κανονική ή συνήθης εκτός της Εκκλησίας.

Η αρχή του Αγίου Κυπριανού παραμένει: η Εκκλησία είναι η κιβωτός. Εκείνοι που απορρίπτουν συνειδητά την κιβωτό ενώ ο κατακλυσμός έρχεται δεν μπορούν να περιμένουν να σωθούν.

Ο Άγιος Ιγνάτιος Μπριαντσανίνωφ απευθύνθηκε σε εκείνους που ισχυρίζονται ότι οι αγαθοί Μουσουλμάνοι μπορούν να σωθούν χωρίς τον Χριστό:

Μάταια, πλανεμένα σκέφτεστε και λέτε ότι οι καλοί άνθρωποι μεταξύ των Μουσουλμάνων θα σωθούν, δηλαδή θα εισέλθουν σε κοινωνία με τον Θεό! Μάταια θεωρείτε την αντίθετη άποψη ως καινοτομία, ωσάν να ήταν ένα υφέρπον σφάλμα! Όχι! Αυτή είναι η σταθερή διδασκαλία της αληθινής Εκκλησίας, τόσο της Παλαιάς όσο και της Καινής Διαθήκης. Η Εκκλησία πάντοτε αναγνώριζε ότι υπάρχει μόνο ένα μέσο σωτηρίας: ο Λυτρωτής! … Εκείνος που αναγνωρίζει τη δυνατότητα σωτηρίας χωρίς πίστη στον Χριστό αρνείται τον Χριστό, και ίσως εν αγνοία του πέφτει στο βαρύ αμάρτημα της βλασφημίας.

— Άγιος Ιγνάτιος Μπριαντσανίνωφ, Άπαντα Έργα, τ. Δ΄ (Συμφωνία: «Ισλάμ»)

Ιερομάρτυρας Δανιήλ Σύσοεφ: Ο Θεός του Ισλάμ δεν είναι ο Θεός της Εκκλησίας

Ο Ιερομάρτυρας Δανιήλ Σύσοεφ της Μόσχας δολοφονήθηκε από ισλαμιστές εξτρεμιστές το 2009 για τη μαρτυρία του στον Χριστό και την ιεραποστολή του προς Μουσουλμάνους. Αν και δεν έχει ακόμη επισήμως δοξασθεί, τιμάται ευρέως ως ιερομάρτυρας. Τα βιβλία του εγκρίθηκαν για έκδοση από την Επιτροπή Εκδόσεων της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, καθιστώντας τον έναν από τους πιο γνωστούς και αγαπητούς σύγχρονους Ρώσους ιερείς.

Η επιτυχία του στη μεταστροφή Μουσουλμάνων ήταν ακριβώς ο λόγος που μαρτύρησε, καθιστώντας τον αξιόπιστο και άξιο μάρτυρα για το Ισλάμ και τους Μουσουλμάνους.

Ο Ιερομάρτυρας Δανιήλ μίλησε ευθέως σε αυτό το ερώτημα:

Ποτέ δεν πρέπει να ταυτίζουμε τον Θεό που αποκαλύπτεται στην Αγία Γραφή με τον Θεό που λατρεύουν οι Μουσουλμάνοι. Είναι διαφορετικοί, και δεν μπορούμε να πούμε ότι οι Μουσουλμάνοι και εμείς έχουμε τον ίδιο Θεό.

— Ιερομάρτυρας Δανιήλ Σύσοεφ, Islam: An Orthodox Perspective, σ. 23

Αναγνωρίζει τον Αλλάχ ως νοητικό είδωλο:

Αντικειμενικά μιλώντας, ο Μωάμεθ έπλασε ένα νοητικό είδωλο. Δηλαδή, ο Αλλάχ που περιγράφεται στο Κοράνι δεν υπάρχει: είναι μια παραμορφωμένη εικόνα, μια παρωδία του αληθινού Θεού, που επιβλήθηκε στον Μωάμεθ από μια κακή δύναμη.

— Ιερομάρτυρας Δανιήλ Σύσοεφ, Islam: An Orthodox Perspective, σ. 23

Κάποιοι υποστηρίζουν ότι η κοινή πίστη σε «έναν Θεό» είναι ουσιαστικό κοινό έδαφος. Ο Ιερομάρτυρας Δανιήλ το καταρρίπτει:

Όσο για τον μονοθεϊσμό… Ε, δεν έχει μεγάλο όφελος να λατρεύεις έναν θεό αν είναι ο λάθος, έτσι δεν είναι; Κατ’ αρχήν, και ο σατανισμός θα μπορούσε να θεωρηθεί μονοθεϊσμός. Αλλά αυτό δεν θα ωφελήσει ιδιαίτερα. Το να λατρεύεις μόνο τον Σατανά είναι κακό. Δεν λέω ότι το Ισλάμ είναι σατανισμός· αυτό δεν θα ήταν σωστό. Λέω συγκεκριμένα ότι ο μονοθεϊσμός από μόνος του δεν είναι πρόοδος.

— Ιερομάρτυρας Δανιήλ Σύσοεφ, Islam: An Orthodox Perspective, σσ. 99-100

Ο μονοθεϊσμός δεν ωφελεί τους Μουσουλμάνους, διότι η σωτηρία δεν καθορίζεται από το αν κάποιος λατρεύει έναν Θεό, αλλά από το αν είναι μέλος της Εκκλησίας που ίδρυσε ο Χριστός.

Η Ορθόδοξη Εκκλησία είναι ο μόνος τόπος σωτηρίας. Είσαι ανάμεσα στους σωζόμενους; Πώς το καθορίζεις; Πολύ απλά. Παράθεσε συνοπτικά χωρία που περιλαμβάνουν τις βιβλικές προϋποθέσεις της σωτηρίας. Και, ως αποτέλεσμα, θα έχεις την Ορθόδοξη Εκκλησία ως τον μόνο τόπο σωτηρίας. Γιατί ο Ρωμαιοκαθολικός χάνεται; Επειδή είναι αιρετικός, η αποστολική του πίστη έχει σπάσει.

— Ιερομάρτυρας Δανιήλ Σύσοεφ, Instructions for the Fisher of Men, σ. 60

Προσέξτε την τελευταία παρατήρηση. Δηλώνει ότι ο Ρωμαιοκαθολικός χάνεται. Οι άγιοί μας έχουν δηλώσει παρόμοια για όσους δεν είναι μέλη της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Ο Πατριάρχης Κύριλλος δεν έχει εκφράσει ποτέ τέτοια δήλωση. Αντιθέτως, έχει κινηθεί επανειλημμένα στην αντίθετη κατεύθυνση.

Πολλοί φοβούνται τους επισκόπους και τους ιερείς στην εποχή μας. Ο Ιερομάρτυρας Δανιήλ, αντιθέτως, επέπληξε ακόμη και επισκόπους που θεωρούσαν ότι οι Μουσουλμάνοι μπορούν να σωθούν, αδιαφορώντας για τη θέση τους στην ιεραρχία:

Ο π. Δανιήλ επέπληττε όσους, ακόμη και επισκόπους, πιστεύουν ότι οι Μουσουλμάνοι μπορούν να σωθούν ως χριστιανοί, επειδή ο Χριστός είπε: Εγώ είμαι η Οδός, η Αλήθεια και η Ζωή· κανείς δεν έρχεται στον Πατέρα παρά μόνο μέσω Εμού.

— Λιουντμίλα Εσιπένκο, «Ιερομάρτυρας Δανιήλ Σύσοεφ, του οποίου το Σπίτι ήταν πάντα στον Ουρανό», https://orthochristian.com/127978.html

Δεν είναι «απρεπές» να διορθώσει κανείς έναν ιερέα, έναν επίσκοπο ή ακόμη και έναν ιεράρχη σε ζητήματα Ορθόδοξης Πίστεως, όπως θεμελιώθηκε ήδη με τις διδασκαλίες του Αγίου Βασιλείου του Μεγάλου και άλλων δοξασμένων αγίων.

Ας μην ισχυριστεί κανείς ότι μόνο οι άγιοι επιτρέπεται να το κάνουν αυτό.

Ο Ιερομάρτυρας Δανιήλ δηλώνει ξεκάθαρα ότι οι Μουσουλμάνοι που δεν μετανοούν από τη θρησκεία τους θα χαθούν με βεβαιότητα.

Το Ισλάμ ως θρησκεία δεν έχει τίποτα κοινό με εμάς. Ο Θεός τους δεν είναι ο Θεός μας, και δεν τιμούν τον Χριστό. Δεν τιμούν τη Μητέρα του Θεού. Η θρησκεία τους είναι πολύ διαφορετική από την πίστη της Αποκαλύψεως, και έτσι φυσικά όλοι οι Μουσουλμάνοι πρέπει να δεχθούν τη Θεία Αποκάλυψη. Διαφορετικά θα χαθούν με βεβαιότητα χωρίς ελπίδα σωτηρίας, επειδή δεν πιστεύουν στον Υιό του Θεού. Ο Κύριος λέει ότι όποιος απορρίπτει τον Μονογενή Υιό του Θεού «δεν θα δει ζωή· η οργή του Θεού μένει επάνω του».

— Ιερομάρτυρας Δανιήλ Σύσοεφ, Islam: An Orthodox Perspective, σ. 58

Έχοντας θεμελιώσει αυτή τη μαρτυρία, θα εξεταστούν οι δηλώσεις του Πατριάρχη Κυρίλλου.

Β. Τα αποδεικτικά στοιχεία: Ένα συνεπές μοτίβο (2011–2025)

2011: Το Ισλάμ μοιράζεται «Θεία Αποκάλυψη» με τον Χριστιανισμό

Στις 15 Νοεμβρίου 2011, ο Πατριάρχης Κύριλλος δήλωσε:

Традиционные религии — и христианство, и ислам — сохраняют основанный на Божественном Откровении критерий различения добра и зла.

Οι παραδοσιακές θρησκείες, ο Χριστιανισμός και το Ισλάμ, διατηρούν το κριτήριο διάκρισης του καλού και του κακού, θεμελιωμένο στη Θεία Αποκάλυψη.

— Πατριάρχης Κύριλλος, Πανεπιστήμιο Balamand (Λίβανος), 15 Νοεμβρίου 2011, http://yarcenter.ru/articles/religion/andculture/patriarkh-kirill-o-svetskoy-etike-i-religioznoy-morali-45142/

Ο Πατριάρχης Κύριλλος πρώτα ισχυρίζεται ότι το Ισλάμ είναι «παραδοσιακή θρησκεία». Ποιος Ορθόδοξος άγιος δίδαξε αυτό; Μπορεί κάτι που χαρακτηρίστηκε ως αίρεση από τους αγίους να θεωρηθεί παραδοσιακό;

Ο Πατριάρχης Κύριλλος στη συνέχεια ισχυρίζεται ότι το Ισλάμ είναι «θεμελιωμένο στη Θεία Αποκάλυψη», τοποθετώντας το ηθικό κριτήριο του Ισλάμ πάνω από τον φυσικό νόμο ή την κοινή ανθρώπινη συνείδηση: στο επίπεδο της Θείας Αποκαλύψεως.

Ποιο λοιπόν είναι αυτό το κοινό «κριτήριο καλού και κακού» που αναφέρει ο Πατριάρχης Κύριλλος μεταξύ Χριστιανισμού και Ισλάμ;

• Πολυγαμία; Το Ισλάμ την επιτρέπει. Η Εκκλησία την απαγορεύει.
• Διαζύγιο; Το Ισλάμ το επιτρέπει ελεύθερα. Ο Χριστός λέει: «Ό,τι συνέζευξε ο Θεός, άνθρωπος μη χωριζέτω».
• Ο Σταυρός; Το Ισλάμ τον θεωρεί απάτη. Ο Χριστιανισμός τον ονομάζει δύναμη του Θεού προς σωτηρία.
• Η θεότητα του Χριστού; Το Ισλάμ την αρνείται. Η Εκκλησία την ομολογεί.

Η Ορθόδοξη Εκκλησία διδάσκει ότι η Θεία Αποκάλυψη βρίσκεται στον Χριστό, παραδόθηκε στην Εκκλησία και πουθενά αλλού. Το Ισλάμ, από την άλλη πλευρά, είναι αίρεση που αρνείται την Τριάδα, την Υιότητα του Χριστού και τον Σταυρό.

Δεν υπάρχει κοινή ηθική, επειδή δεν υπάρχει κοινός Χριστός.

Ο Ιερομάρτυρας Δανιήλ Σύσοεφ εξηγεί γιατί η ίδια η έννοια των «κοινών ηθικών αξιών» μεταξύ θρησκειών είναι ασύμβατη:

Πρέπει να θυμόμαστε ότι η ηθική είναι μια εκκοσμικευμένη εκδοχή των εντολών. Δεν υπάρχει έννοια απόλυτης ηθικής. Υπάρχει η έννοια των αξιών που προέρχονται από την Αγία Γραφή.

— Ιερομάρτυρας Δανιήλ Σύσοεφ, Islam: An Orthodox Perspective, σ. 106

Αν οι αξίες προέρχονται από την Αγία Γραφή, και η ισλαμική γραφή αντιφάσκει θεμελιωδώς με τη χριστιανική Γραφή ως προς τη φύση του Θεού, το πρόσωπο του Χριστού, το νόημα της σωτηρίας και τον τρόπο ζωής, τότε οι «κοινές αξίες» είναι κατηγορικό σφάλμα. Δεν υπάρχει ουδέτερο ηθικό έδαφος που να μοιράζονται οι δύο θρησκείες. Υπάρχουν μόνο οι εντολές του Χριστού, τις οποίες το Ισλάμ απορρίπτει.

2012: Τέσσερις θρησκείες, ένας σκοπός

Στις 13 Δεκεμβρίου 2012, ο Πατριάρχης Κύριλλος συναντήθηκε με μουφτήδες στο Κισλοβόντσκ. Στην ομιλία του, δήλωσε ότι Ορθόδοξοι Χριστιανοί και Μουσουλμάνοι «ανήκουν σε κοινό σύστημα αξιών»:

«Вот тогда мы будем уважать друг друга, любить друг друга, понимать, что мы принадлежим к общей системе ценностей».

Τότε θα σεβόμαστε ο ένας τον άλλο, θα αγαπάμε ο ένας τον άλλο και θα κατανοούμε ότι ανήκουμε σε ένα κοινό σύστημα αξιών.

— Πατριάρχης Κύριλλος, συνάντηση με μουφτήδες, Κισλοβόντσκ, 13 Δεκεμβρίου 2012. http://www.patriarchia.ru/article/95211

Στη συνέχεια συζήτησε τη θρησκευτική εκπαίδευση στα ρωσικά σχολεία, όπου οι μαθητές επιλέγουν μεταξύ μαθημάτων Ορθοδοξίας, Ισλάμ, Βουδισμού ή Ιουδαϊσμού. Απαντώντας σε ανησυχίες ότι τα ξεχωριστά μαθήματα μπορεί να διχάσουν τα παιδιά, ο Κύριλλος διατύπωσε το όραμά του:

«Если мы направим на достижение единой цели и православный, и исламский, и буддистский, и иудаистский курсы, то в результате мы будем иметь взаимные добрые отношения».

Αν κατευθύνουμε τα μαθήματα Ορθοδοξίας, Ισλάμ, Βουδισμού και Ιουδαϊσμού προς την επίτευξη ενός σκοπού, τότε ως αποτέλεσμα θα έχουμε αμοιβαίες αγαθές σχέσεις.

— Πατριάρχης Κύριλλος, ίδια ομιλία

Αυτός είναι θρησκευτικός συγκρητισμός διατυπωμένος ξεκάθαρα. Τέσσερις θρησκείες, ένας σκοπός. Αλλά ο Ορθόδοξος Χριστιανισμός διδάσκει ότι ο σκοπός της ανθρώπινης ύπαρξης είναι η θέωση: η ένωση με τον Θεό διά του Χριστού εν τη Εκκλησία. Το Ισλάμ αρνείται την Τριάδα. Ο Βουδισμός αρνείται εντελώς τον προσωπικό Θεό. Πώς μπορούν αυτά να κατευθύνονται προς «έναν σκοπό», εκτός αν αυτός ο σκοπός υποβιβαστεί σε κάτι λιγότερο από τον Χριστό;

Το «κοινό σύστημα αξιών» που κηρύσσει ο Κύριλλος είναι ακριβώς το σφάλμα που εντόπισε ο Ιερομάρτυρας Δανιήλ Σύσοεφ: η αντιμετώπιση της ηθικής ως ουδέτερου εδάφους ανεξάρτητου από τη θεολογική θεμελίωσή της.

2015: Εορτασμός της οικοδόμησης του Μεγάλου Τεμένους της Μόσχας

Στις 24 Σεπτεμβρίου 2015, ο Πατριάρχης Κύριλλος συναντήθηκε με τον Παλαιστίνιο ηγέτη Μαχμούντ Αμπάς. Κατά τη συνάντηση αυτή, μίλησε θετικά για την ανέγερση ενός νέου τεμένους στη Μόσχα:

«Мы рады, что, наконец, построена эта большая мечеть в городе Москве. Она станет местом для молитвы многих мусульман, которые живут здесь или посещают Москву».

Χαιρόμαστε που, επιτέλους, χτίστηκε αυτό το μεγάλο τέμενος στην πόλη της Μόσχας. Θα γίνει τόπος προσευχής για πολλούς Μουσουλμάνους που ζουν εδώ ή επισκέπτονται τη Μόσχα.

— Πατριάρχης Κύριλλος, συνάντηση με τον Μαχμούντ Αμπάς, 24 Σεπτεμβρίου 2015. http://www.patriarchia.ru/article/49486

Συγκρίνετε αυτό με τη διδασκαλία του Ιερομάρτυρα Δανιήλ Σύσοεφ (που παρατίθεται παρακάτω σε αυτό το κεφάλαιο) ότι η χρηματοδότηση της κατασκευής τεμένους καθιστά κάποιον αποστάτη. Ο Πατριάρχης Κύριλλος γιορτάζει το τέμενος· ο μαρτυρικός ιερέας καταδικάζει κάθε ορθόδοξη στήριξη σε αυτό.

Συνέχισε, περιγράφοντας τους Μουσουλμάνους ως «αδελφούς»:

«Самое же главное — добрые православно-мусульманские отношения создают атмосферу для того, чтобы и мусульмане здесь жили спокойно, и православные относились к мусульманам уважительно, терпимо и по-братски».

Το πιο σημαντικό — οι καλές ορθόδοξο-μουσουλμανικές σχέσεις δημιουργούν μια ατμόσφαιρα ώστε και οι μουσουλμάνοι να ζουν εδώ ήρεμα, και οι ορθόδοξοι να αντιμετωπίζουν τους μουσουλμάνους με σεβασμό, ανοχή και αδελφικά.

— Πατριάρχης Κύριλλος, συνάντηση με τον Μαχμούντ Αμπάς, 24 Σεπτεμβρίου 2015. http://www.patriarchia.ru/article/49486

2016: «Το Ισλάμ και η Ορθοδοξία καλούν τους ανθρώπους στην ειρήνη»

Στις 20 Ιουλίου 2016, φτάνοντας στο Καζάν, Ταταρστάν, ο Πατριάρχης Κύριλλος είπε:

«А мое обращение ко всем — и к православным, и к мусульманам — живите в мире, исполняйте заповеди, который каждый должен исполнять в соответствии со своими религиозными обязательствами. Тогда не будет вражды, потому что и ислам, и Православие призывают людей к миру и к добрым отношениям друг с другом. А иначе и быть не может, ведь если люди верят в Бога, они не могут сеять вокруг себя зло и ненавидеть друг друга».

Η έκκλησή μου προς όλους — και προς τους ορθοδόξους και προς τους μουσουλμάνους — είναι: ζήστε ειρηνικά, εκπληρώστε τις εντολές που ο καθένας οφείλει να εκπληρώνει σύμφωνα με τις θρησκευτικές του υποχρεώσεις. Τότε δεν θα υπάρχει έχθρα, γιατί και το Ισλάμ και η Ορθοδοξία καλούν τους ανθρώπους στην ειρήνη και στις καλές σχέσεις μεταξύ τους. Δεν μπορεί να γίνει αλλιώς: αν οι άνθρωποι πιστεύουν στον Θεό, δεν μπορούν να σπέρνουν γύρω τους το κακό και να μισούν ο ένας τον άλλο.

— Πατριάρχης Κύριλλος, δήλωση στο αεροδρόμιο του Καζάν, 20 Ιουλίου 2016. http://www.patriarchia.ru/article/52235

Η δήλωση «Εκπληρώνοντας τις εντολές που ο καθένας καλείται να εκπληρώσει σύμφωνα με τη θρησκεία του» αντιμετωπίζει το Ισλάμ και τον Χριστιανισμό ως παράλληλες οδούς υπακοής στον Θεό. Αν και οι δύο θρησκείες καλούν τους ανθρώπους στην «ειρήνη και τις καλές σχέσεις», και αν το να «πιστεύεις στον Θεό» εμποδίζει κάποιον να σπέρνει το κακό ανεξαρτήτως θρησκείας, τότε τι διακρίνει την ορθόδοξη πίστη από την ισλαμική υποταγή;

Ο Ιερομάρτυρας Δανιήλ Σύσοεφ, που γνώριζε το Ισλάμ εκ των έσω, εξήγησε την πραγματικότητα πίσω από τέτοιους ισχυρισμούς «ειρήνης»:

Η αρχή αυτή εφαρμόζεται έως σήμερα στις χώρες όπου οι Μουσουλμάνοι είναι μειονότητα και δεν μπορούν να ασκήσουν εξουσία. Σε αυτές τις περιπτώσεις το Ισλάμ μπορεί να θεωρείται ειρηνική θρησκεία που δεν βλάπτει κανέναν, που δεν υποστηρίζει κακές πράξεις ή τρομοκρατία. Αλλά αυτό είναι μόνο το προσωπείο του Ισλάμ. Μόλις οι Μουσουλμάνοι αποκτήσουν εξουσία, διακηρύσσουν ότι κάθε αποστάτης μουσουλμάνος πρέπει να θανατωθεί.

— Ιερομάρτυρας Δανιήλ Σύσοεφ, Islam: An Orthodox Perspective, σσ. 105-106

Αυτό το «ειρηνικό Ισλάμ» που επαινεί ο Πατριάρχης Κύριλλος δεν είναι βιώσιμο. Ο Ιερομάρτυρας Δανιήλ παρατήρησε ότι το εξασθενημένο «ευρω-ισλάμ» δεν μπορεί να αντέξει:

Αυτός ο τύπος Ισλάμ, αυστηρά μιλώντας, δεν είναι Ισλάμ καθόλου, αλλά μπορεί να είναι λίγο ή πολύ ειρηνικός. Λίγοι το αποδέχονται, όμως, και πολλοί σήμερα το εγκαταλείπουν, διότι μια μισή πίστη δεν μπορεί να επιβιώσει: οι άνθρωποι είτε πέφτουν στην αθεΐα είτε ανεβαίνουν στο παραδοσιακό Ισλάμ.

— Ιερομάρτυρας Δανιήλ Σύσοεφ, Islam: An Orthodox Perspective, σ. 111

Εκείνοι που παρατηρούν «ειρηνικούς μουσουλμάνους» και συμπεραίνουν ότι το ίδιο το Ισλάμ είναι ειρηνικό, παρατηρούν μια μεταβατική κατάσταση. Ο μουσουλμάνος που παραμένει χλιαρός είτε θα εγκαταλείψει το Ισλάμ είτε τελικά θα ασπαστεί το παραδοσιακό Ισλάμ με όλα τα δόγματά του: τζιχάντ, καθεστώς dhimmi για τους Χριστιανούς, θάνατο για τους αποστάτες. Δεν υπάρχει σταθερό μεσαίο έδαφος. Το «ειρηνικό Ισλάμ» πάνω στο οποίο ο Πατριάρχης Κύριλλος θεμελιώνει το όραμά του για ορθόδοξο-μουσουλμανική αρμονία δεν υπάρχει, μακροπρόθεσμα.

Το θεμελιώδες πρόβλημα είναι ότι ο Πατριάρχης Κύριλλος αντιμετωπίζει το Ισλάμ ως αυτό που αποκάλεσε «παραδοσιακή θρησκεία», συγκρίσιμη με τον Χριστιανισμό. Ο Ιερομάρτυρας Δανιήλ εξηγεί γιατί αυτή η κατηγορία είναι από μόνη της λανθασμένη:

Υπό αυτή την έννοια, το Ισλάμ μπορεί να συγκριθεί με σχέδια όπως ο εθνικοσοσιαλισμός και ο κομμουνισμός, η σύγχρονη παγκοσμιοποίηση κ.λπ., αλλά όχι με μια Εκκλησία, όπως η Ορθόδοξη ή η Καθολική. Είναι ένα σχέδιο για τη δημιουργία της βασιλείας του Θεού πάνω στη γη, με γήινα μέσα, υπό τη «χάρη» του Θεού.

— Ιερομάρτυρας Δανιήλ Σύσοεφ, Islam: An Orthodox Perspective, σ. 8

Το Ισλάμ είναι ένα ολοκληρωτικό πολιτικο-κοινωνικό σύστημα, ανόμοιο ως είδος με τον Χριστιανισμό. Γι’ αυτό ο «μετριοπαθής μουσουλμάνος» δεν μπορεί να παραμείνει μετριοπαθής επ’ αόριστον:

Ένας Μουσουλμάνος ποτέ δεν χωρίζει τη θρησκεία από την πολιτική. Είναι πολύ σημαντικό να το καταλάβουμε αυτό, γιατί αυτό είναι το καθοριστικό χαρακτηριστικό του Ισλάμ ως τέτοιου.

— Ιερομάρτυρας Δανιήλ Σύσοεφ, Islam: An Orthodox Perspective, σ. 8

Το όλο πλαίσιο του Πατριάρχη Κύριλλου περί «παραδοσιακών θρησκειών» που μοιράζονται «αξίες» και «καλούν τους ανθρώπους στην ειρήνη» προϋποθέτει ότι το Ισλάμ είναι μια θρησκεία ανάμεσα σε άλλες, διαφορετική στη διδασκαλία αλλά όμοια ως είδος. Αυτή η προϋπόθεση είναι ψευδής. Το Ισλάμ δεν επιτρέπει τον διαχωρισμό της πίστεως από την πολιτική εξουσία που θα επέτρεπε μόνιμη ειρηνική συνύπαρξη με μια ανταγωνιστική αλήθεια. Η «ειρηνική συνύπαρξη» που πανηγυρίζει ο Κύριλλος είναι είτε η προσωρινή τακτική μιας μειονοτικής πίστεως είτε η ασταθής μισή πίστη που δεν μπορεί να επιβιώσει.

2017: Μουσουλμάνοι και Χριστιανοί απευθύνονται στον «Ίδιο Θεό τον Δημιουργό»

Στις 16 Απριλίου 2017, κατά την πασχαλινή επίσκεψη στο Ρωσικό Παιδιατρικό Κλινικό Νοσοκομείο στη Μόσχα, ο Πατριάρχης Κύριλλος είπε:

Поэтому от всего сердца молитесь, просите у Господа помощи. Я знаю, что здесь есть и христиане, и мусульмане. Каждый обращается к одному и тому же Богу Творцу. И вот в ответ на это мы получаем реальную Божью помощь.

Επομένως, προσευχηθείτε με όλη σας την καρδιά, ζητήστε από τον Κύριο βοήθεια. Ξέρω ότι εδώ υπάρχουν και Χριστιανοί και Μουσουλμάνοι. Ο καθένας απευθύνεται στον ίδιο Θεό, τον Δημιουργό. Και ως απάντηση σε αυτό λαμβάνουμε πραγματική βοήθεια από τον Θεό.

— Πατριάρχης Κύριλλος, δηλώσεις κατά την πασχαλινή επίσκεψη στο Ρωσικό Παιδιατρικό Κλινικό Νοσοκομείο (РДКБ), Μόσχα, 16 Απριλίου 2017. Επίσημη απομαγνητοφώνηση: https://www.patriarchia.ru/article/54965 (σημ.: η δήλωση αυτή παραλείπεται από το κείμενο). Βίντεο: https://www.youtube.com/watch?v=aMnOSf-4j2w, https://www.youtube.com/watch?v=hq3Jlxp-cGI&t=640.

Αξίζει να σημειωθεί ότι αυτές οι δηλώσεις καταγράφηκαν σε βίντεο, και επομένως δεν μπορούν απλώς να παραμεριστούν.

Το ότι Ορθόδοξοι Χριστιανοί και Μουσουλμάνοι απευθύνονται στον ίδιο Θεό, όπως εξετάσαμε εκτενώς προηγουμένως, δεν είναι η διδασκαλία της Ορθόδοξης Εκκλησίας.

2019: Σύνοδος Παγκόσμιων Θρησκευτικών Ηγετών στο Μπακού

Στις 14 Νοεμβρίου 2019, ο Πατριάρχης Κύριλλος συμμετείχε στη 2η Σύνοδο Παγκόσμιων Θρησκευτικών Ηγετών στο Μπακού, που συνδιοργανώθηκε από το Συμβούλιο Μουσουλμάνων του Καυκάσου. Σε αυτή τη διαθρησκειακή σύνοδο, ο Κύριλλος απευθύνθηκε σε εκπροσώπους πολλών θρησκειών:

«Несмотря на объективные различия в вероучении, мы одинаково смотрим на вопросы общественной морали. Наш общий долг и совместная задача — свидетельствовать о нравственных ориентирах в жизни человека».

Παρά τις αντικειμενικές διαφορές στη δογματική διδασκαλία, βλέπουμε τα ζητήματα της δημόσιας ηθικής με τον ίδιο τρόπο. Το κοινό μας καθήκον και η κοινή μας αποστολή είναι να μαρτυρούμε τις ηθικές κατευθύνσεις στη ζωή του ανθρώπου.

— Πατριάρχης Κύριλλος, ομιλία στη 2η Σύνοδο Παγκόσμιων Θρησκευτικών Ηγετών, 14 Νοεμβρίου 2019. https://www.patriarchia.ru/article/100647

Σε επόμενη συνέντευξη, ο Κύριλλος πρόσθεσε:

[Саммит] показала, что люди религиозные, принадлежащие и к разным религиям, и к разным национальностям, умеют находить общий язык. А в основе этого общего языка — общие нравственные ценности, которые разделяют традиционные религии. Поэтому подобного рода встречи, конечно, содействуют улучшению отношений между народами, укреплению мира и развитию межрелигиозных связей.

[Η σύνοδος] έδειξε ότι οι θρησκευόμενοι άνθρωποι, που ανήκουν σε διαφορετικές θρησκείες και εθνικότητες, μπορούν να βρίσκουν κοινό έδαφος. Και στη βάση αυτού του κοινού εδάφους βρίσκονται οι θεμελιώδεις ηθικές αξίες που μοιράζονται οι παραδοσιακές θρησκείες. Γι’ αυτό, τέτοιες συναντήσεις συμβάλλουν ασφαλώς στη βελτίωση των σχέσεων μεταξύ των λαών, στην ενίσχυση της ειρήνης και στην ανάπτυξη των διαθρησκειακών σχέσεων.

— Πατριάρχης Κύριλλος, συνέντευξη στο AzTV, 14 Νοεμβρίου 2019, https://mospat.ru/ru/news/45917/

Και πάλι, ο Πατριάρχης Κύριλλος υποστηρίζει ότι το Ισλάμ είναι παραδοσιακή θρησκεία με «θεμελιώδεις ηθικές αξίες», τον ίδιο ισχυρισμό που ανασκευάστηκε παραπάνω. Στην ίδια σύνοδο, απένειμε το Τάγμα του Αγίου Σεραφείμ του Σαρώφ, Α΄ Τάξεως, στον επικεφαλής του Συμβουλίου Μουσουλμάνων του Καυκάσου: ένα ορθόδοξο παράσημο, που φέρει το όνομα ενός από τους πιο αγαπημένους αγίους της Ρωσίας, αποδόθηκε σε έναν μουσουλμάνο θρησκευτικό ηγέτη.

2025: «Ο Ένας Θεός στον Οποίο πιστεύουν τόσο οι Ορθόδοξοι Χριστιανοί όσο και οι Μουσουλμάνοι»

Τον Ιούλιο του 2025, ο Πατριάρχης Κύριλλος επισκέφθηκε το Ταταρστάν. Σε δύο διαδοχικές ημέρες, κήρυξε την ίδια θεολογία: ότι Ορθόδοξοι Χριστιανοί και Μουσουλμάνοι λατρεύουν τον ίδιο Θεό.

Στις 21 Ιουλίου, κηρύττοντας μετά τη Θεία Λειτουργία στον Καθεδρικό Ναό της Εικόνας της Θεοτόκου του Καζάν, ο Πατριάρχης Κύριλλος το δήλωσε τρεις φορές σε ένα μόνο κήρυγμα:

Всякое другое отношение, особенно связанное с конфликтами, проистекает от человеческого греха, от политической конъюнктуры, но оно не может проистекать от единого Бога, в Которого верят и православные христиане, и мусульмане.

Κάθε άλλη στάση, ιδίως αυτή που συνδέεται με συγκρούσεις, προέρχεται από την ανθρώπινη αμαρτία, από την πολιτική σκοπιμότητα, αλλά δεν μπορεί να προέρχεται από τον ένα Θεό, στον Οποίο πιστεύουν τόσο οι Ορθόδοξοι Χριστιανοί όσο και οι Μουσουλμάνοι.

— Πατριάρχης Κύριλλος, κήρυγμα μετά τη Θεία Λειτουργία, Καθεδρικός Ναός της Εικόνας της Θεοτόκου του Καζάν, Καζάν, 21 Ιουλίου 2025, https://www.patriarchia.ru/article/116593

Το επανέλαβε λίγα λεπτά αργότερα, εξηγώντας γιατί οι Μουσουλμάνοι είναι «κοντά μας»:

Во-первых, по вере в Единого Бога, а главное, по очень многим признакам, которые отличают человека верующего от неверующего.

Πρώτα απ’ όλα, κατά την πίστη στον Ένα Θεό, και κυρίως, κατά τα πολλά χαρακτηριστικά που διακρίνουν τον πιστό άνθρωπο από τον άπιστο.

— Πατριάρχης Κύριλλος, ίδιο κήρυγμα, https://www.patriarchia.ru/article/116593

Και τρίτη φορά, στη λήξη της ομιλίας του:

когда обе общины верят в Единого Бога, когда обе общины заботятся о благополучии народа своего и всей России.

όταν και οι δύο κοινότητες πιστεύουν στον Ένα Θεό, όταν και οι δύο κοινότητες φροντίζουν για την ευημερία του λαού τους και ολόκληρης της Ρωσίας.

— Πατριάρχης Κύριλλος, ίδιο κήρυγμα, https://www.patriarchia.ru/article/116593

Τρεις φορές. Σε ένα κήρυγμα. Μετά τη Θεία Λειτουργία. Στον καθεδρικό ναό. Ένας πατριάρχης που διδάσκει από τον άμβωνα ότι Μουσουλμάνοι και Ορθόδοξοι Χριστιανοί πιστεύουν στον ίδιο Θεό.

Την επόμενη ημέρα, 22 Ιουλίου, ο Κύριλλος πήγε ακόμη πιο πέρα, περιγράφοντας τη μουσουλμανική προσευχή ως προσέγγιση προς τον Θεό «που σώζει το ανθρώπινο γένος»:

На этой земле живут и православные, и мусульмане, но все мы обращаем свои молитвы к одному Богу, который спасает род человечества. И когда люди строят храмы или возводят мечети, это означает, что в сердце живет вера.

Και Ορθόδοξοι Χριστιανοί και Μουσουλμάνοι ζουν σε αυτή τη γη. Αλλά όλοι στρέφουμε τις προσευχές μας σε έναν Θεό, που σώζει το ανθρώπινο γένος. Και όταν οι άνθρωποι χτίζουν ναούς ή ανεγείρουν τεμένη, αυτό σημαίνει ότι η πίστη ζει στην καρδιά.

— Πατριάρχης Κύριλλος, ομιλία στην τελετή θεμελίωσης του Καθεδρικού Ναού της Αναστάσεως, Ναμπερέζνιε Τσελνί, Ταταρστάν, 22 Ιουλίου 2025. https://www.patriarchia.ru/article/116610. Βίντεο: https://www.youtube.com/watch?v=a23hy_l08V8.

Αξίζει να σημειωθούν δύο πράγματα. Πρώτον, ο Κύριλλος ισχυρίζεται ότι η ανέγερση τεμενών σημαίνει ότι «η πίστη ζει στην καρδιά».

Σχετικά με τα τεμένη: ο Ιερομάρτυρας Δανιήλ Σύσοεφ, που δολοφονήθηκε από ισλαμιστές εξτρεμιστές για τη μαρτυρία του στον Χριστό, δίδαξε το αντίθετο.

Αν ζητηθεί από έναν Ορθόδοξο Χριστιανό να δωρίσει χρήματα για να χτιστεί ένα τέμενος και το κάνει, γίνεται αποστάτης. Αν δωρίσει χρήματα για να χτιστεί ειδωλολατρικός ναός, είναι ειδωλολάτρης. Οι Ορθόδοξοι ποτέ δεν έχτισαν τεμένη. Αν ένας Μουσουλμάνος είναι άρρωστος και πεινασμένος, πρέπει να φροντιστεί και να τραφεί, και ως άνθρωπος πρέπει να του δείξουμε χριστιανική αγάπη και έλεος, αλλά το να δείχνουμε «έλεος» και συγκατάβαση προς τις πλανεμένες πεποιθήσεις του είναι ανεπίτρεπτο.

— Ιερομάρτυρας Δανιήλ Σύσοεφ, Explanation of the Apocalypse, σ. 187

Ο Πατριάρχης Κύριλλος λέει ότι το χτίσιμο τεμενών αποδεικνύει «η πίστη ζει στην καρδιά». Ο Ιερομάρτυρας Δανιήλ Σύσοεφ διδάσκει ότι η χρηματοδότηση τεμενών καθιστά κάποιον αποστάτη.

Δεύτερον: ο Κύριλλος δηλώνει ότι οι Μουσουλμάνοι προσεύχονται όχι μόνο στον ίδιο Θεό τον Δημιουργό, αλλά στον Θεό «που σώζει το ανθρώπινο γένος». Αν οι Μουσουλμάνοι προσεύχονται στον Θεό που σώζει, και αυτή η προσευχή εισακούεται, τότε ποια ανάγκη υπάρχει για τον Χριστό; Η Ορθόδοξη Εκκλησία διδάσκει ότι ο Χριστός μόνος είναι η οδός της σωτηρίας. Το Ισλάμ αρνείται τη θεότητα του Χριστού, την Τριάδα και τον Σταυρό. Αυτές δεν είναι δύο δρόμοι προς τον ίδιο Θεό· είναι αμοιβαία αποκλειόμενες ομολογίες για το ποιος είναι ο Θεός. Η γλώσσα του Κύριλλου σβήνει αυτή τη διάκριση εντελώς.

Αυτές δεν είναι μεμονωμένες δηλώσεις.

2025: Επιβεβλημένος Οικουμενισμός: Σίγαση της Ορθόδοξης μαρτυρίας για το Ισλάμ

Την ίδια χρονιά, ο Πατριάρχης Κύριλλος έδειξε ότι η οικουμενιστική θεολογία του σχετικά με το Ισλάμ δεν είναι προσωπική γνώμη, αλλά θέση που επιβάλλει σε εκείνους υπό την εξουσία του.

Τον Μάιο του 2025, ο Σχημα-Ηγούμενος Γαβριήλ της Μονής Βαλαάμ κήρυξε στη Μόσχα ότι το Ισλάμ είναι «η λάθος θρησκεία» και, ως συνέπεια, απομακρύνθηκε από τη θέση του. Στις 14 Ιουνίου 2025, ο Πατριάρχης Κύριλλος καταδίκασε δημόσια τον Σχημα-Ηγούμενο.^[5]

В то время, когда православные и мусульмане борются вместе с оружием в руках, когда лучшие представители ислама поддерживают Православие… провоцировать православно-исламский конфликт может либо сумасшедший, либо человек со злыми намерениями.

Σε μια εποχή που Ορθόδοξοι και Μουσουλμάνοι πολεμούν μαζί με τα όπλα στα χέρια, όταν οι καλύτεροι εκπρόσωποι του Ισλάμ υποστηρίζουν την Ορθοδοξία… μόνο ένας τρελός ή ένας άνθρωπος με κακές προθέσεις μπορεί να προκαλέσει ορθόδοξο-ισλαμική σύγκρουση.

— Πατριάρχης Κύριλλος, ομιλία προς τον κλήρο της Μητροπόλεως Καλίνινγκραντ, 14 Ιουνίου 2025. https://www.patriarchia.ru/article/116138

Στη συνέχεια διέταξε:

Поэтому гоните прочь всех тех, кто под предлогом «заботы» о русских, о русской культуре, о Православной Церкви призывает встать на борьбу с российскими мусульманами. Это провокация!

Γι’ αυτό, διώξτε όλους εκείνους που, με πρόσχημα τη «φροντίδα» για τους Ρώσους, τη ρωσική κουλτούρα, την Ορθόδοξη Εκκλησία, καλούν σε αγώνα κατά των Ρώσων Μουσουλμάνων. Αυτό είναι πρόκληση!

— Πατριάρχης Κύριλλος, ίδια ομιλία, https://www.patriarchia.ru/article/116138

Είναι κακό να μιλά κανείς αληθινά;

«Διώξτε όλους εκείνους» που εκφράζουν «φροντίδα» για την Ορθοδοξία: δεν εξέφρασε ακριβώς τέτοια φροντίδα ο Ιερομάρτυρας Δανιήλ Σύσοεφ;

Όπως θεμελιώσαμε νωρίτερα, ο Σύσοεφ δίδαξε ότι «ποτέ δεν πρέπει να ταυτίζουμε τον Θεό που αποκαλύπτεται στην Αγία Γραφή με τον Θεό που λατρεύουν οι Μουσουλμάνοι» και ότι «ο Αλλάχ που περιγράφεται στο Κοράνι δεν υπάρχει». Επέπληξε επισκόπους που πίστευαν ότι οι Μουσουλμάνοι μπορούν να σωθούν.

Σημείωση: Πολλοί επιδιώκουν να παρουσιάσουν κάθε κριτική του Πατριάρχη Κυρίλλου ως κατά κάποιον τρόπο αντιρωσική και ρωσοφοβική. Ο Ιερομάρτυρας Δανιήλ Σύσοεφ, ο οποίος γεννήθηκε στη Μόσχα και πέθανε στη Μόσχα (πρωτεύουσα της Ρωσίας), κατηγορήθηκε επίσης, εκπληκτικά, ως ρωσοφόβος, απλώς λόγω των πατερικών του φρονημάτων. Βλέπουμε λοιπόν ότι ακόμη και οι ευσεβείς Ρώσοι που αντιτίθενται στις χλιαρές και δημοφιλείς θέσεις της πλειοψηφίας, δέχονται αυτή την αβάσιμη κατηγορία. Ο έχων ώτα ακούειν, ακουέτω.

Ο Ιερομάρτυρας Δανιήλ τελικά δίδαξε ότι η μεταστροφή στο Ισλάμ αποτελεί προδοσία του Θεού και αποκήρυξη της πίστεως.

Δυστυχώς, πάντοτε υπήρχαν και θα υπάρχουν προδότες στο τραπέζι του Θεού. Παρεμπιπτόντως, δεν μας εκπλήσσει ποτέ όταν κάποιος ιερέας απαρνείται την πίστη και μεταστρέφεται στο Ισλάμ…

— Ιερομάρτυρας Δανιήλ Σύσοεφ, Women in the Church: Submission or Equality?, σ. 51

Επομένως, ο Σχημα-Ηγούμενος Γαβριήλ απλώς κήρυξε αυτό που διδάσκουν οι άγιοι: το Ισλάμ είναι η λάθος θρησκεία. Αυτό είναι απλώς ορθόδοξο δόγμα. Υπάρχει ένας Θεός, η Αγία Τριάδα. Το Ισλάμ αρνείται την Τριάδα. Επομένως το Ισλάμ λατρεύει έναν θεό που δεν είναι η Αγία Τριάδα, άρα έναν ψευδή θεό. Αυτό είναι απλό και ξεκάθαρο.

Η αντίδραση του Πατριάρχη Κυρίλλου, είτε από άγνοια είτε από περιφρόνηση προς το δόγμα της Εκκλησίας, είναι να διώξει τον ιερέα. Όχι επειδή η θεολογία είναι λάθος, αλλά επειδή «οι Μουσουλμάνοι πολεμούν μαζί με τους Ορθοδόξους στον πόλεμο».

Οι προτεραιότητες του Πατριάρχη Κυρίλλου είναι ορατές: η Ορθοδοξία και οι διδασκαλίες της είναι λιγότερο σημαντικές γι’ αυτόν από το να πολεμά και να κερδίζει έναν πόλεμο.

Сколько мусульман сейчас погибает, защищая Родину!

Πόσοι Μουσουλμάνοι πεθαίνουν τώρα, υπερασπιζόμενοι την Πατρίδα!

— Πατριάρχης Κύριλλος, ομιλία προς τον κλήρο της Μητροπόλεως Καλίνινγκραντ, 14 Ιουνίου 2025. https://www.patriarchia.ru/article/116138

Δεν είναι αυτός ο ίδιος Πατριάρχης που διδάσκει ότι οι στρατιώτες που πεθαίνουν σε αυτόν τον πόλεμο ξεπλένουν τις αμαρτίες τους (βλ. Κεφάλαιο 17); Τώρα επαινεί τους Μουσουλμάνους που πεθαίνουν στον ίδιο πόλεμο, «υπερασπιζόμενοι την Πατρίδα».

Το ερώτημα που πρέπει να απαντήσουν οι υπερασπιστές του Κύριλλου: τι διδάσκει ο Πατριάρχης Κύριλλος ότι συμβαίνει σε αυτούς τους Μουσουλμάνους που πεθαίνουν πολεμώντας σε αυτόν τον πόλεμο; Ξεπλένονται οι αμαρτίες τους παρά την άρνηση του Χριστού, του Αγίου Βαπτίσματος και της Θείας Κοινωνίας; (Αυτό θα εξεταστεί πλήρως στα κεφάλαια Κεφάλαιο 17 και Κεφάλαιο 18.)

Η ορθόδοξη προτεραιότητα, όπως έδειξε ολόκληρη η διακονία του Ιερομάρτυρα Δανιήλ Σύσοεφ, είναι η μεταστροφή Μουσουλμάνων ώστε να φύγουν από αυτή τη ζωή σε κοινωνία με τον Χριστό. Το πλαίσιο του Πατριάρχη Κύριλλου αφαιρεί την ανάγκη να γίνει αυτό, αρκούμενο στην αναζήτηση καλών κοσμικών σχέσεων με τους Μουσουλμάνους ώστε να πολεμούν τους δήθεν ιερούς πολέμους μας.

Δεν θα ήταν καλύτερο να μεταστραφούν οι Μουσουλμάνοι που πεθαίνουν σε αυτόν τον πόλεμο, ώστε να φύγουν από αυτή τη ζωή έχοντας γνωρίσει τον Χριστό, παρά να σωθούν οι ζωές Ορθοδόξων Χριστιανών που έχουν ήδη βαπτιστεί και έτσι έχουν μεγάλη ελπίδα σωτηρίας; Ή αντιλαμβανόμαστε τους Μουσουλμάνους απλώς ως κτήνη, για να πολεμήσουν και να πεθάνουν στον δήθεν ιερό πόλεμό μας, όπως τον αποκαλεί ο Κύριλλος (βλ. Κεφάλαιο 18); Δεν θα έπρεπε η προτεραιότητά μας να είναι να ακολουθήσουμε τη διακονία του Ιερομάρτυρα Δανιήλ Σύσοεφ και να τους μεταστρέψουμε;

Ο Ιερομάρτυρας Δανιήλ διατύπωσε την αληθινή ορθόδοξη θέση:

Γι’ αυτό, έχοντας εμπιστοσύνη σε αυτή τη σωτηρία, θα παρακαλέσουμε τον Κύριο να καταστρέψει το ισλαμικό σύστημα που εμποδίζει τους ανθρώπους να μεταστραφούν, διότι όσοι μεταστρέφονται από το Ισλάμ σε ισλαμικές χώρες σήμερα θανατώνονται αμέσως. Και όχι μόνο να προσευχόμαστε, αλλά και να κηρύττουμε τον Χριστό στους Μουσουλμάνους, για να τους κάνουμε αδελφούς μας.

— Ιερομάρτυρας Δανιήλ Σύσοεφ, Islam: An Orthodox Perspective, σ. 59

Αυτή είναι η ορθόδοξη προσέγγιση: αγάπη προς τον μουσουλμάνο ως πρόσωπο, σε συνδυασμό με τη σαφήνεια ότι πρέπει να οδηγηθεί στον Χριστό μέσω του κηρύγματος της Ορθοδοξίας, όχι το πρόσχημα ότι ήδη λατρεύουμε τον ίδιο Θεό, πράγμα που αφαιρεί κάθε επείγουσα ανάγκη να τους κηρύξουμε το Ευαγγέλιο.

Πού βλέπουμε τον Πατριάρχη Κύριλλο να κηρύττει το Ευαγγέλιο στους Μουσουλμάνους; Ή μήπως η προτεραιότητά του είναι να αναζητεί φίλους και συμμάχους;

Ας ειπωθεί με έμφαση: ο Σχημα-Ηγούμενος Γαβριήλ δεν τιμωρήθηκε επειδή η θεολογία του ήταν λάθος. Τιμωρήθηκε επειδή συγκρούστηκε με τη στρατιωτική ανάγκη του Πατριάρχη Κυρίλλου. Αυτό είναι κρατική θρησκεία που επιβάλλει πολιτική θεολογία σιωπώντας την ορθόδοξη μαρτυρία. Αυτό δεν έχει καμία σχέση με τις αρχές της Ορθοδοξίας.

Όταν οι πολιτικές συμμαχίες καθορίζουν τι μπορεί να κηρυχθεί για τον Χριστό, η Εκκλησία έχει γίνει υπηρέτης του Καίσαρα. Εκείνοι που διαστρέφουν την Εκκλησία για να υπηρετήσει τον Καίσαρα παρακούουν την εντολή του ίδιου του Ιησού Χριστού:

ἀπόδοτε οὖν τὰ Καίσαρος Καίσαρι καὶ τὰ τοῦ Θεοῦ τῷ Θεῷ.

— Ματθαίος 22:21^[6]

Γ. Το Αναπόδραστο Ερώτημα

Όπως θεμελιώθηκε, ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός χαρακτήρισε το Ισλάμ ως αίρεση και πρόδρομο του Αντιχρίστου. Ο Άγιος Κυπριανός δίδαξε ότι έξω από την Εκκλησία δεν υπάρχει σωτηρία. Ο Ιερομάρτυρας Δανιήλ Σύσοεφ δίδαξε ότι Μουσουλμάνοι και Ορθόδοξοι δεν λατρεύουν τον ίδιο Θεό και μαρτύρησε κηρύττοντας τον Χριστό σε αυτούς.

Ο Πατριάρχης Κύριλλος διδάσκει ότι οι Μουσουλμάνοι και οι Χριστιανοί προσεύχονται στον ίδιο Θεό «που σώζει το ανθρώπινο γένος».

Με ποια βάση μπορεί αυτό να δικαιολογηθεί;

Αν οι Μουσουλμάνοι και οι Χριστιανοί «απευθύνονται στον ίδιο Θεό», τότε η άρνηση της θεότητας του Χριστού δεν αλλάζει θεμελιωδώς την ταυτότητα του Θεού που λατρεύεται. Αν το χτίσιμο τεμενών αποδεικνύει ότι «η πίστη ζει στην καρδιά», τότε η ισλαμική πίστη και η ορθόδοξη πίστη είναι ισοδύναμες. Αν οι Ορθόδοξοι ιερείς που κηρύττουν αποκλειστική σωτηρία πρέπει να «διωχθούν», τότε ο ίδιος ο Ιερομάρτυρας Δανιήλ Σύσοεφ καταδικάζεται.

Ένσταση: Ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός για τον Μονοθεϊσμό

Κάποιοι θα σημειώσουν ότι ο ίδιος ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός αναγνώρισε ότι ο Μωάμεθ «ὀρθῶς λέγει ἕνα Θεὸν εἶναι ποιητὴν τῶν ἁπάντων». Πρόκειται για ψευδή ισοδυναμία. Αυτό που λέει ο Άγιος Ιωάννης είναι απλώς ότι ο Μωάμεθ κατάλαβε σωστά ένα γεγονός: ο μονοθεϊσμός είναι σωστός. Υπάρχει μόνο ένας Θεός. Αλλά η σωστή πίστη ότι υπάρχει μόνο ένας Θεός δεν σημαίνει ότι λατρεύεις αυτόν τον Θεό. Η Γραφή διδάσκει ότι οι θεοί των εθνών είναι δαιμόνια (Ψαλμ. 95:5 LXX), ότι οι άνθρωποι κάνουν θεούς τα πάθη και τις ορέξεις τους (Φιλ. 3:19), και ότι ακόμη και ένα «νοητικό είδωλο», όπως αποκαλεί ο Ιερομάρτυρας Δανιήλ Σύσοεφ τον Αλλάχ, δεν είναι ο αληθινός Θεός απλώς επειδή οι οπαδοί του ισχυρίζονται ότι υπάρχει μόνο ένας. Ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός κατέταξε το Ισλάμ ως αίρεση και πρόδρομο του Αντιχρίστου στο ίδιο ακριβώς κεφάλαιο. Δεν αναγνώριζε ότι οι Μουσουλμάνοι λατρεύουν τον ίδιο Θεό· σημείωνε ότι σκόνταψαν σε μία σωστή προκείμενη ενώ αρνήθηκαν τα πάντα που απορρέουν από αυτήν: την Τριάδα, την Υιότητα και τον Σταυρό.

Αυτό που κάνει τα πράγματα χειρότερα είναι ότι ο ίδιος ο Κύριλλος γνωρίζει τον κίνδυνο που αποτελεί το Ισλάμ για την Ορθοδοξία. Έχει προειδοποιήσει ότι «κινδυνεύουμε θανάσιμα να αντικαταστήσουμε τους σταυρούς στις εκκλησίες μας με την ισλαμική ημισέληνο, όπως συνέβη κάποτε με την Αγία Σοφία στην Κωνσταντινούπολη». Έχει σημειώσει ότι ισλαμιστές ριζοσπάστες «σκότωσαν έξι Ορθόδοξους ιερείς, συμπεριλαμβανομένου του ιερέα της Μόσχας Δανιήλ Σύσοεφ, τα τελευταία 15 χρόνια». Έχει παρουσιάσει την ορθόδοξο-μουσουλμανική εγγύτητα κυρίως ως θέμα κοινού ηθικού συντηρητισμού έναντι του δυτικού φιλελευθερισμού. Κι όμως, όταν μιλά σε μεικτά ακροατήρια στο Ταταρστάν ή σε άρρωστα παιδιά σε μοσχοβίτικο νοσοκομείο, ο ίδιος Πατριάρχης αλλάζει διπλωματική τακτική και διδάσκει ότι Μουσουλμάνοι και Χριστιανοί προσεύχονται στον «ίδιο Θεό τον Δημιουργό» και στον Θεό «που σώζει το ανθρώπινο γένος». Η ασυνέπεια δεν είναι μόνο μεταξύ Κύριλλου και αγίων. Βρίσκεται μέσα στον ίδιο τον Κύριλλο. Μιλά διαφορετικά ανάλογα με το ακροατήριο, πράγμα που αναιρεί κάθε υπεράσπιση θεολογικής αφέλειας. Ξέρει απολύτως καλύτερα. Επιλέγει να μιλά αλλιώς όταν είναι πολιτικά χρήσιμο.

Τον Ιούνιο του 2011, μιλώντας στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Θρησκευτικών Ηγετών, ο Κύριλλος αναγνώρισε ρητά και απέρριψε την αντι-οικουμενιστική θέση εντός της ίδιας του Εκκλησίας:

«На эту реальность можно реагировать радикально — отказаться от диалога, отказаться от всяких попыток влиять на окружающий нас мир и уйти в самих себя. Именно это мироощущение лежит в основе очень сильного антиэкуменического движения внутри нашей Русской Церкви.»

Μπορεί κάποιος να αντιδράσει σε αυτή την πραγματικότητα ριζοσπαστικά: να αρνηθεί τον διάλογο, να αρνηθεί κάθε προσπάθεια να επηρεάσει τον κόσμο γύρω μας και να αποσυρθεί στον εαυτό του. Ακριβώς αυτή η κοσμοθεωρία βρίσκεται στη βάση του πολύ ισχυρού αντι-οικουμενιστικού κινήματος μέσα στη Ρωσική μας Εκκλησία.

— Πατριάρχης Κύριλλος, συνάντηση με το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Θρησκευτικών Ηγετών, 21 Ιουνίου 2011. http://www.patriarchia.ru/article/31793

Ο Κύριλλος λοιπόν γνωρίζει ότι υπάρχει ένα «πολύ ισχυρό αντι-οικουμενιστικό κίνημα» στην Εκκλησία του. Δεν ασχολείται με τα θεολογικά τους επιχειρήματα. Απλώς τους απορρίπτει ως επιλέγοντες «ριζοσπαστική απόσυρση». Αυτό δεν είναι άγνοια. Είναι επίγνωση σε συνδυασμό με σκόπιμη απόρριψη.

Οι δηλώσεις του Κύριλλου δεν μπορούν να συμφιλιωθούν με την πατερική μαρτυρία. Ή οι άγιοι σφάλλουν, ή ο Κύριλλος σφάλλει.

Δ. Περί Υποκρισίας

Ακόμη και εκτός Ορθοδοξίας, αυτή η υποκρισία είναι ορατή. Ο Μάικλ Λόφτον, Ρωμαιοκαθολικός σχολιαστής (παρατίθεται εδώ ως επιβεβαιωτικός, όχι ως αυθεντία), παρατήρησε:

…Θα σας δείξω τον ίδιο τον Πατριάρχη Κύριλλο της Μόσχας να λέει ότι οι Μουσουλμάνοι και οι Χριστιανοί λατρεύουν τον ίδιο Θεό. Οπότε αν είσαι Ορθόδοξος θεατής τώρα και θέλεις να πεις «ο Καθολικισμός είναι απλώς woke, είναι απλώς φιλελεύθερος, […], είναι ετερόδοξος», επειδή υπάρχει αυτό το συγκεκριμένο σημείο, και λες «έλα στην Ορθοδοξία», το επιχείρημά μου είναι… ξέρεις τι, άσε αυτό το πολύ κακό επιχείρημα. Είναι υποκριτικό, είναι κακό. Αν θέλεις να το κριτικάρεις, πρέπει να το κριτικάρεις και στις δύο πλευρές. Πρέπει να είσαι συνεπής. Αυτό μόνο ζητώ.

— Μάικλ Λόφτον, Η Ορθοδοξία Γίνεται Woke; Νέο Διαθρησκειακό Κέντρο στη Μόσχα, https://www.youtube.com/live/thM0o9Fx-Kc

Πολλοί Ορθόδοξοι Χριστιανοί αφιερώνουν πολύ χρόνο εξετάζοντας την αίρεση των ετεροδόξων και άλλων δικαιοδοσιών, αλλά διστάζουν να εξετάσουν το σφάλμα μέσα στην Εκκλησία και μεταξύ των δικών τους ηγετών. Εστιάζουν στα σφάλματα των άλλων και στη συνέχεια θεωρούν ότι κάθε κριτική προς τους ίδιους είναι άδικη, μεροληπτική και «κατακριτική».

Αυτό είναι ακριβώς η υποκρισία για την οποία προειδοποίησε ο Χριστός. Προσέξτε τι λέει ο Ιησούς στους μαθητές Του:

προσέχετε ἑαυτοῖς ἀπὸ τῆς ζύμης τῶν Φαρισαίων, ἥτις ἐστὶν ὑπόκρισις.

— Λουκάς 12:1^[7]

Λέει στους δικούς Του μαθητές να προσέχουν μήπως γίνουν υποκριτές, δεν τους προειδοποιεί απλώς για άλλους υποκριτές. Ο Άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας, σχολιάζοντας αυτό το χωρίο, τονίζει ότι ο Χριστός μας διατάσσει να εξετάζουμε την υποκρισία μέσα μας:

Άρχισε να λέει στους μαθητές Του πρώτα απ’ όλα: «Προσέχετε μέσα σας από το προζύμι των Φαρισαίων, που είναι η υποκρισία». … Και γι’ αυτό ο Χριστός είπε στους φίλους Του, δηλαδή στους μαθητές Του, να «προσέχουν από το προζύμι των Φαρισαίων και των γραμματέων», εννοώντας με το προζύμι την ψευδή τους προσποίηση. Διότι η υποκρισία είναι πράγμα μισητό στον Θεό και αποτρόπαιο στους ανθρώπους, δεν φέρνει καμία ανταμοιβή και είναι τελείως άχρηστη για τη σωτηρία της ψυχής, ή μάλλον η αιτία της απώλειάς της.

— Άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας, Υπόμνημα εις το κατά Λουκάν Ευαγγέλιον, Ομιλία 86, https://www.tertullian.org/fathers/cyril_on_luke_08_sermons_81_88.htm

«Προσέχετε μέσα σας». Η εντολή είναι να φυλαγόμαστε από την ίδια υποκρισία που βλέπουμε στους Φαρισαίους, όχι να εξετάζουμε τους άλλους ενώ δικαιολογούμε τους εαυτούς μας. Ο Άγιος Κύριλλος εντοπίζει την ουσία αυτού του προζυμιού: ψευδής προσποίηση, «τελείως άχρηστη για τη σωτηρία της ψυχής, ή μάλλον η αιτία της απώλειάς της».

Ο Άγιος Ιγνάτιος Μπριαντσανίνωφ εξηγεί τη σύνδεση μεταξύ υποκρισίας και ψευδούς διδασκαλίας:

«Προσέχετε από το προζύμι των Φαρισαίων», είπε ο Κύριος. Ένας από τους Ευαγγελιστές εξηγεί ότι με τα λόγια «προζύμι των Φαρισαίων» ο Κύριος εννοούσε τη διδασκαλία των Φαρισαίων (Ματθαίος), που ένας άλλος το κατάλαβε ως την υποκρισία τους (Λουκάς). Αυτά είναι ένα και το αυτό: από την υποκρισία τους προέρχεται ο τρόπος σκέψης και η διδασκαλία τους.

[…]

Ο Κύριος είπε στους μαθητές Του να είναι ευθείς στη συμπεριφορά τους, ειλικρινείς και θεμελιωμένοι στην αγία σοφία, όχι δικαιολογημένοι από το κακό. Η συμπεριφορά τους πρέπει να λάμπει με καθαρή αρετή και ουράνια ομορφιά για να ελκύει τα μάτια και τις καρδιές όλων των ανθρώπων.

— Άγιος Ιγνάτιος Μπριαντσανίνωφ, The Field, σ. 84

Η προειδοποίηση του Χριστού απευθύνεται στους δικούς Του μαθητές, όχι σε εκείνους εκτός. Οι ετερόδοξοι μπορούν να δουν πότε υπάρχει υποκρισία μεταξύ Ορθοδόξων Χριστιανών, και αυτό γίνεται σκάνδαλο στη μεταστροφή τους στην Ορθόδοξη πίστη.

Ε. Συμπέρασμα

Από το 2011 έως το 2025, ο Πατριάρχης Κύριλλος δίδαξε ότι το Ισλάμ μοιράζεται τη Θεία Αποκάλυψη με τον Χριστιανισμό. Το μοτίβο είναι συνεπές:

• 2011: Το Ισλάμ μοιράζεται «Θεία Αποκάλυψη» με τον Χριστιανισμό
• 2012: «Κοινό σύστημα αξιών»· τέσσερις θρησκείες προς «έναν σκοπό»
• 2015: Γιόρτασε την ανέγερση τεμένους· αποκάλεσε τους Μουσουλμάνους «αδελφούς»
• 2017: Μουσουλμάνοι και Χριστιανοί προσεύχονται στον «ίδιο Θεό τον Δημιουργό»
• 2025: «Ο ένας Θεός στον Οποίο πιστεύουν τόσο οι Ορθόδοξοι Χριστιανοί όσο και οι Μουσουλμάνοι» (τρεις φορές σε ένα κήρυγμα, μετά τη Θεία Λειτουργία)
• 2025: Μουσουλμάνοι και Χριστιανοί προσεύχονται στον Θεό «που σώζει το ανθρώπινο γένος»
• 2025: Το χτίσιμο τεμενών σημαίνει ότι «η πίστη ζει στην καρδιά»
• 2025: Ορθόδοξοι ιερείς που λένε ότι το Ισλάμ είναι η λάθος θρησκεία πρέπει να «διώχνονται»

Η Ορθόδοξη Εκκλησία διδάσκει ότι ο Χριστός μόνος είναι η οδός της σωτηρίας. Το Ισλάμ αρνείται τη θεότητα του Χριστού, την Τριάδα και τον Σταυρό. Αυτά δεν είναι δύο δρόμοι προς τον ίδιο Θεό. Η γλώσσα του Κύριλλου σβήνει αυτή τη διάκριση πλήρως.

1. Πρωτότυπο ελληνικό: «Ἔστι δὲ καὶ ἡ μέχρι τοῦ νῦν κρατοῦσα λαοπλανὴς θρησκεία τῶν Ἰσμαηλιτῶν πρόδρομος οὖσα τοῦ ἀντιχρίστου. […] ψευδοπροφήτης αὐτοῖς ἀνεφύη Μάμεδ ἐπονομαζόμενος, ὃς τῇ τε παλαιᾷ καὶ νέᾳ διαθήκῃ περιτυχών, ὁμοίως ἀρειανῷ προσομιλήσας δῆθεν μοναχῷ ἰδίαν συνεστήσατο αἵρεσιν.» ↩

2. Πρωτότυπο ελληνικό: «Θεὸν μὲν ὁμολογοῦσιν, εἶναι ὅμως παντάπασιν ἄθεοι, καθὼς ἦσαν καὶ τὸ πρότερον· ἐπειδὴ δὲν γνωρίζουν τὸν ἀληθινὸν Θεόν, μήτε ὁμολογοῦσι τὸν ἄναρχον Πατέρα τοῦ ζῶντος Λόγου, τὸν ἀγέννητον, τὸν πανταίτιον, τὸν ἀεὶ ὄντα, τὸν Γεννήτορα τῆς ζώσης σοφίας, τοῦ Μονογενοῦς, καὶ ἀσωμάτου Υἱοῦ, τὸν προβολέα τῆς ἀληθινῆς ζωῆς, τοῦ ζωοποιοῦντος καὶ ἁγιάζοντος τὰ πάντα ἀγαθοῦ, καὶ Ἁγίου Πνεύματος. Ἀθετοῦν οἱ παράφρονες τὸν ἀσώματον Υἱόν, καὶ Λόγον τοῦ Θεοῦ, καὶ τὸ ἐξ αὐτοῦ τοῦ Θεοῦ θεῖον, καὶ ζωοποιόν Πνεῦμα.» Σημείωση: η λέξη «Heathens» (Ἐθνικοί) στην αγγλική μετάφραση είναι επεξηγηματική προσθήκη του μεταφραστή· ο Άγιος Συμεών χρησιμοποιεί τον όρο νωρίτερα στο κεφάλαιο, αλλά το ελληνικό σε αυτό το σημείο λέει απλώς «ὁμολογοῦσιν» χωρίς να επαναλαμβάνει το υποκείμενο. ↩

3. Πρωτότυπο ελληνικό: «Μὴ γίνεσθε ἑτεροζυγοῦντες ἀπίστοις· τίς γὰρ μετοχὴ δικαιοσύνῃ καὶ ἀνομίᾳ; τίς δὲ κοινωνία φωτὶ πρὸς σκότος; τίς δὲ συμφώνησις Χριστῷ πρὸς Βελίαλ; ἢ τίς μερὶς πιστῷ μετὰ ἀπίστου; τίς δὲ συγκατάθεσις ναῷ Θεοῦ μετὰ εἰδώλων; ὑμεῖς γὰρ ναὸς Θεοῦ ἐστε ζῶντος, καθὼς εἶπεν ὁ Θεὸς ὅτι ἐνοικήσω ἐν αὐτοῖς καὶ ἐμπεριπατήσω, καὶ ἔσομαι αὐτῶν Θεός, καὶ αὐτοὶ ἔσονταί μοι λαός.» ↩

4. Πρωτότυπο ελληνικό: «Αὐτή (ἠ Ἐκκλησία) εἶνε ἡ θύρα τῆς ζωῆς, ἐνώ ὅλοι οἱ ἄλλοι εἶνε κλέπτες καί λῃσταί. Γι’ αὐτόν τό λόγο πρέπει ὁπωσδήποτε νά τούς ἀποφεύγωμε…Γιά τούς ἀπίστους, ὅμως, καί τούς τυφλούς αὐτοῦ τοῦ αἰῶνος θά ἀκούσωμε ὅτι δέν θά κληρονομήσουν τό μέλλοντα αἰῶνα τῆς ζωῆς.» ↩

5. «Ο Πατριάρχης Κύριλλος επέπληξε τον σχήμα-ηγούμενο Γαβριήλ επειδή προσπάθησε να προκαλέσει “ορθόδοξο-ισλαμική σύγκρουση”», Religiyna Pravda, 17 Ιουνίου 2025. Οι δηλώσεις του Άπτι Αλαουντίνοφ («ηλίθιος με ράσο», «εκπρόσωπος των στρατευμάτων του Αντιχρίστου») αναφέρθηκαν στο ίδιο ρεπορτάζ. ↩

6. Πρωτότυπο ελληνικό: «ἀπόδοτε οὖν τὰ Καίσαρος Καίσαρι καὶ τὰ τοῦ Θεοῦ τῷ Θεῷ.» ↩

7. Πρωτότυπο ελληνικό: «προσέχετε ἑαυτοῖς ἀπὸ τῆς ζύμης τῶν Φαρισαίων, ἥτις ἐστὶν ὑπόκρισις.» ↩